جنبش تنباکو آغاز بیداری سیاسی ایرانیان
به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «پیام جغتای »؛ تحریم تنباکو یا ماجرای لغو امتیاز رژی یکی از مهمترین و اثرگذارترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران به شمار میرود رویدادی که بسیاری از مورخان از آن به عنوان نقطه آغاز بیداری سیاسی و اجتماعی ایرانیان یاد میکنند این جنبش در دوره ناصرالدینشاه قاجار و در پی واگذاری امتیاز انحصاری خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران به یک شرکت انگلیسی شکل گرفت و خیلی زود به یک اعتراض سراسری تبدیل شد.
در همین خصوص طی گفتگو با فاطمه جبله کارشناس تاریخ، در جریان ابعاد مختلف این واقعه تاریخی قرار میگیریم.
پیام جغتای: امتیاز تنباکو دقیقاً چه بود و چرا واگذاری آن در آن زمان با چنین واکنش گستردهای روبهرو شد؟
فاطمه جبله: ماجرای امتیاز تنباکو به این صورت بود که ناصرالدینشاه امتیاز انحصاری خرید، فروش و توزیع توتون و تنباکوی ایران را به مدت ۵۰ سال به یک فرد انگلیسی به نام تالبوت واگذار کرد چون نام شرکت او «رژی» بود این قرارداد به قرارداد رژی هم معروف شد در واقع دولت قاجار در برابر مبلغی نسبتاً ناچیز و دریافت بخشی از سود سالانه یکی از مهمترین بخشهای اقتصادی کشور را در اختیار یک شرکت خارجی قرار داد.
طبیعی بود که این مسئله واکنش گستردهای در جامعه ایجاد کند چون تنباکو در آن زمان یکی از محصولات مهم اقتصادی و تجاری ایران محسوب میشد و تعداد زیادی از مردم از راه کشت، خرید و فروش و تجارت آن زندگی میکردند کشاورزان، تاجران، دلالان و بازاریان همه به نوعی با این محصول در ارتباط بودند و وقتی مردم دیدند قرار است تمام این چرخه اقتصادی زیر نظر یک شرکت خارجی قرار بگیرد احساس کردند استقلال اقتصادی کشور در خطر است.
از طرف دیگر مردم این قرارداد را نوعی سلطه و نفوذ بیگانگان در امور داخلی ایران میدانستند همین موضوع احساسات ضدبیگانه و مذهبی جامعه را تحریک کرد و باعث شد اعتراضها به سرعت گسترش پیدا کند در واقع جامعه ایران احساس میکرد حکومت منافع ملی را نادیده گرفته و اقتصاد کشور را به خارجیها واگذار کرده است.
پیام جغتای: چه شرایط سیاسی و اقتصادی باعث شد ناصرالدینشاه این امتیاز را به یک شرکت خارجی واگذار کند؟
فاطمه جبله: در آن دوره حکومت قاجار از نظر اقتصادی شرایط بسیار ضعیفی داشت هزینههای سنگین دربار، سفرهای خارجی ناصرالدینشاه و سوءمدیریت اقتصادی باعث شده بود دولت دائماً با کمبود منابع مالی روبهرو باشد شاه برای جبران این کمبودها سادهترین راه را در واگذاری امتیاز به خارجیها میدید.
در واقع اعطای امتیاز به کشورهای خارجی در دوره قاجار به یک سیاست رایج تبدیل شده بود چون حکومت توان مدیریت درست اقتصاد را نداشت و به جای اصلاح ساختارها امتیازهای اقتصادی را واگذار میکرد تا درآمدی سریع به دست آورد از نظر سیاسی هم دولت قاجار بسیار ضعیف بود و توان مقابله با نفوذ قدرتهایی مثل انگلیس و روسیه را نداشت.
ناصرالدینشاه تصور میکرد با این قرارداد هم میتواند بخشی از مشکلات مالی دولت را حل کند و هم حمایت سیاسی انگلیس را به دست بیاورد. اما حکومت متوجه نبود که این نوع قراردادها نارضایتی شدیدی در جامعه ایجاد میکند و مردم آن را دخالت مستقیم بیگانگان در اقتصاد کشور میدانند.
پیام جغتای: نقش علما بهویژه آیتالله میرزا حسن شیرازی در شکلگیری و هدایت این اعتراضات چه بود؟
فاطمه جبله: علما نقش بسیار مهم و تعیینکنندهای در گسترش اعتراضات داشتند تا قبل از ورود روحانیت اعتراضها بیشتر در حد نارضایتی عمومی و اعتراض بازاریان بود اما زمانی که علما وارد میدان شدند این حرکت به یک جنبش گسترده اجتماعی و دینی تبدیل شد.
مهمترین نقش را آیتالله میرزا حسن شیرازی ایفا کرد ایشان مرجع بزرگ شیعیان بودند و نفوذ زیادی میان مردم داشتند زمانی که خبر امتیاز رژی و پیامدهای آن به سامرا رسید میرزای شیرازی تصمیم گرفت در برابر این قرارداد موضعگیری کند.
ایشان با صدور فتوای تاریخی تحریم تنباکو عملاً مردم را به مقابله با این امتیاز دعوت کرد همین فتوا باعث شد اعتراضها شکل منسجمتری پیدا کند و مردم احساس کنند مقابله با این قرارداد فقط یک مطالبه اقتصادی نیست، بلکه یک وظیفه دینی و ملی هم محسوب میشود.
پیام جغتای: فتوای تحریم تنباکو چگونه صادر و در سراسر کشور منتشر شد؟
فاطمه جبله: میرزای شیرازی که در آن زمان در سامرا اقامت داشت پس از اطلاع از شرایط ایران فتوای بسیار معروف خود را صادر کرد متن فتوا کوتاه اما بسیار قاطع بود و در آن آمده بود: «الیوم استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم محاربه با امام زمان(عج) است.»
یکی از نکات مهم این فتوا کوتاه و روشن بودن آن بود مردم بدون هیچ ابهامی متوجه منظور فتوا میشدند و همین مسئله باعث شد خیلی سریع در جامعه اثر بگذارد.
انتشار این فتوا از طریق تلگراف، نامهها، شاگردان علما و شبکه روحانیون در شهرهای مختلف انجام شد در آن زمان روحانیت ارتباط بسیار گستردهای با مردم و بازار داشت و همین شبکه اجتماعی باعث شد حکم میرزای شیرازی در مدت کوتاهی به سراسر کشور برسد.
بعد از انتشار فتوا مردم در شهرهای مختلف مصرف تنباکو را کنار گذاشتند قلیانها شکسته شد و حتی کسانی که به استعمال تنباکو عادت داشتند نیز از آن استفاده نکردند.
پیام جغتای: چرا این فتوا تا این حد اثرگذار بود و حتی در دربار نیز اجرا شد؟
فاطمه جبله: چند عامل باعث شد این فتوا چنین اثر گستردهای داشته باشد مهمترین عامل جایگاه مذهبی و اجتماعی میرزای شیرازی بود ایشان مرجع بزرگ شیعیان محسوب میشدند و مردم سخنان او را حکم شرعی میدانستند به همین دلیل اطاعت از فتوا را یک وظیفه دینی تلقی میکردند.
عامل دیگر صراحت و شفافیت فتوا بود متن فتوا بسیار کوتاه و روشن بود و هیچ تردیدی برای مردم باقی نمیگذاشت همچنین نفوذ گسترده علما در میان مردم و بازاریان باعث شد حکم به سرعت در سراسر جامعه منتشر شود.
حتی در دربار ناصرالدینشاه هم این فتوا اجرا شد طبق روایتهای تاریخی زنان حرمسرای شاه قلیانها را شکستند و از مصرف تنباکو خودداری کردند نقل شده وقتی شاه با عصبانیت علت این کار را پرسید یکی از همسرانش پاسخ داد: «همان کسی که ما را بر تو حلال کرده این را حرام کرده است» این روایت نشان میدهد نفوذ مرجعیت دینی تا چه اندازه در جامعه آن روز ایران گسترده بوده است.
پیام جغتای: واکنش حکومت قاجار پس از گسترش تحریم چه بود و چه عواملی شاه را وادار به لغو امتیاز کرد؟
فاطمه جبله: حکومت در ابتدا اعتراضات را چندان جدی نگرفت و تصور میکرد میتواند با فشار و سرکوب محدود اوضاع را کنترل کند اما با گسترش تحریم و پیوستن اقشار مختلف جامعه شرایط کاملاً تغییر کرد.
بازارها تعطیل شدند، مردم از مصرف تنباکو خودداری کردند و اعتراضها در شهرهای مختلف ادامه یافت حکومت کمکم متوجه شد که این فقط یک اعتراض ساده نیست بلکه به یک جنبش سراسری تبدیل شده است.
چند عامل اصلی شاه را وادار به لغو امتیاز کرد نخست فشار شدید افکار عمومی و اتحاد اقشار مختلف مردم بود عامل دوم نفوذ گسترده فتوای میرزای شیرازی بود که حکومت نمیتوانست آن را نادیده بگیرد همچنین اهمیت اقتصادی تنباکو و نگرانی از گسترش ناآرامیها باعث شد ناصرالدینشاه در نهایت عقبنشینی کند و امتیاز رژی را لغو کند.
پیام جغتای: نقش بازاریان و زنان در این جنبش تا چه اندازه تعیینکننده بود؟
فاطمه جبله: بازاریان در جنبش تنباکو نقش بسیار مهمی داشتند چون بازار در آن دوره قلب اقتصادی و اجتماعی جامعه محسوب میشد تعطیلی بازارها و اعتصاب کسبه فشار سنگینی به حکومت وارد کرد و باعث شد اعتراضات گستردهتر شود.
بازاریان همچنین در انتشار فتوای میرزای شیرازی و سازماندهی اعتراضات نقش مؤثری داشتند بسیاری از تجمعها و اعتراضها نیز از بازارها آغاز میشد.
زنان هم با وجود محدودیتهای اجتماعی آن زمان حضور قابل توجهی در این جنبش داشتند آنها با کنار گذاشتن مصرف تنباکو و شکستن قلیانها عملاً در اجرای فتوا مشارکت کردند این حضور نشان میدهد جنبش تنباکو فقط محدود به گروه خاصی نبود و اقشار مختلف جامعه در آن مشارکت داشتند.
پیام جغتای: لغو امتیاز تنباکو چه پیامدهای سیاسی و اقتصادی فوری برای دولت قاجار داشت؟
فاطمه جبله: یکی از مهمترین پیامدهای سیاسی این اتفاق کاهش شدید اعتبار حکومت قاجار بود مردم دیدند که حکومت در برابر اتحاد عمومی و مرجعیت دینی ناچار به عقبنشینی شده است و همین مسئله اعتمادبهنفس جامعه را افزایش داد.
از طرف دیگر قدرت و نفوذ روحانیت نیز بیش از گذشته آشکار شد مردم مشاهده کردند که یک فتوا توانسته حکومت را وادار به عقبنشینی کند و همین مسئله جایگاه سیاسی روحانیت را تقویت کرد.
این جنبش همچنین زمینهساز حرکتهای بعدی از جمله نهضت مشروطه شد چون مردم به این باور رسیدند که میتوانند در برابر استبداد ایستادگی کنند و بر تصمیمهای حکومت تأثیر بگذارند.
از نظر اقتصادی هم دولت قاجار مجبور شد برای لغو قرارداد به شرکت خارجی غرامت پرداخت کند و این مسئله فشار مالی بیشتری به حکومت وارد کرد همچنین آشکار شد که اقتصاد کشور تا چه اندازه در برابر نفوذ خارجی آسیبپذیر است.
پیام جغتای: برخی این واقعه را نقطه عطفی در تاریخ بیداری سیاسی ایرانیان میدانند ارزیابی شما چیست؟
فاطمه جبله: من کاملاً با این دیدگاه موافقم چون جنبش تنباکو را میتوان نخستین پیروزی جدی مردم ایران در برابر استبداد و نفوذ خارجی دانست پیش از آن هم اعتراضهایی وجود داشت اما معمولاً پراکنده بود و نتیجه مشخصی نداشت.
در جنبش تنباکو برای نخستین بار اقشار مختلف جامعه از علما و بازاریان گرفته تا زنان و مردم عادی در کنار هم قرار گرفتند و همین اتحاد باعث شد حکومت عقبنشینی کند.
این اتفاق اعتمادبهنفس سیاسی مردم را افزایش داد و زمینه مشارکت اجتماعی و سیاسی گستردهتر را فراهم کرد همچنین نقش روحانیت در تحولات سیاسی کشور پررنگتر شد و بسیاری از تجربههای این جنبش بعدها در نهضت مشروطه تکرار شد.
پیام جغتای: اگر بخواهیم جنبش تنباکو را در یک جمله برای نسل امروز توصیف کنیم مهمترین پیام آن چیست؟
فاطمه جبله: به نظر من مهمترین پیام جنبش تنباکو اتحاد است این جنبش نشان داد زمانی که مردم، علما و گروههای مختلف اجتماعی در کنار هم قرار بگیرند میتوانند حتی در برابر قدرتهای بزرگ و حکومتهای مستبد هم تأثیرگذار باشند و مسیر تاریخ را تغییر دهند.
انتهای خبر/
خبرنگار: زهرا نیساری
